معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣ - بردباری و مدارا، بازگشت به فطرتاند - قصیری بهمند سودابه
بردباری و مدارا، بازگشت به فطرتاند
قصیری بهمند سودابه
گفتوگو با خانم ریحانه شیروانی
کارشناسارشد الهیات
مدارا و بردباری در دین، اخلاق، عرفان و سیاست از ملزومات رفتاری هر انسان در جامعه است. در دین اسلام و در جامعهی اسلامی، اهمیت مدارا و بردباری تا حدی است که در سیرهی پیامبر و ائمهی معصومینعلیهمالسلام، هیچگاه تندخویی و ناشکیبایی دیده نمیشود. مصداق بزرگ و مشهور بردباری در حیات دینی مسلمانان، واقعهی کربلا و مدارا و صلحطلبی و دعوتهای مکرّر امام حسین به گفتوگو و ترک جنگ و نیز بردباری خاندان پیامبر در مواجهه با آن مصیبت بود. امام صادق فرمودند: «هر که در کارهای خود ملایمت داشته باشد، به آنچه از مردم میخواهد، دست مییابد.»(١)
با سابقهی مذهبی ایرانیان، در فرهنگ و ادب فارسی نیز همواره نشانههایی از بردباری بهعنوان راههای صحیح زیستن در حیات جمعی و کمالجویی ذکر شده است:
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در راستای اهمیت بردباری و مدارا در جامعهی اسلامی با خانم ریحانه شیروانی، مدرس حوزه به گفتوگو نشستیم. ایشان کارشناسارشد در رشتهی الهیات بوده و در چند حوزهی علمیه به تدریس علوم قرآنی و الهیات مشغول هستند.
١. در ابتدا و برای ورود به بحث اهمیت مدارا و بردباری در جامعه، تعریفی از بردباری و مدارا بفرمایید.
در بیان معنا و تعریف بردباری (حِلم) و مدارا (تحمّل) باید به تعاریف عامی که وجود دارد اشاراتی داشت. در تعریف بردباری، گفتهاند که به معنی واکُنشی است که از روی آگاهی و تدبیر انجام میشود. در تعریف مدارا هم گفتهاند که به معنای دام انداختن صیّاد با ترفند و برنامه است که این معنی به آن چیزی که ما میخواهیم از آن استفاده کنیم، یعنی بردباری در جامعه و روابط اجتماعی نزدیکتر است. در واقع، فرد در رویارویی با هر چیزی یا کسی که مخالف او یا ناهماهنگ با اوست، با بردباری و مدارا، برای کمالجویی و اخلاق حسنه، تحمّل پیشه میکند.
٢. فرامین راهبردی و عملی اسلام در کسب مدارا و بردباری با دیگران چیست؟
در اصطلاح، مدارا به معنی نرمخویی، ملاطفت و مهربانی است. در اسلام، مدارا از برترین ارزشها یا فضایل و مکارم اخلاقی به حساب میآید. برای اهمیت این اصل به فرمان خداوند به حضرت موسی در هنگام دعوت فرعون باید اشاره کرد: «فقولا له قولاً لیّناً لَعّله یَتذّکر او یخشى»(٢). اهمیت این آیه در آن است که خداوند به حضرت موسی در ارشاد و نصیحت فرعون امر کرده که با او با قول نرم یعنی با مدارا سخن بگوید و رفتار کند، شاید که به خود آید یا از عواقب کار خود بترسد.
کلماتی مانند: رفق، لین، عفو، مسالمت و تغافل از مصادیق و مترادفهای معنایی کلمهی مدارا هستند که با اندک تفاوت معنی مدارا و بردباری را به ذهن متبادر میکنند. در قرآن به صراحت آمده است: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما»(٣) یعنی: چون نادانان ایشان را مورد خطاب قرار دهند، به ملایمت و مسالمت جواب میدهند. واژهی سِلم در اینجا به معنای داشتن مدارا و بردباری تعبیر میشود؛ به عبارت دیگر، این فرمان خداوند اینگونه تعبیر میشود که در رفتار با مردم عفو پیشه کنید و این یک دستور صریح است: «خذ العفو و أمر بالعُرف و أعرض عن الجاهلین»(٤).
قرآن در جایی دستور میدهد: «یا ایها الذین آمنوا ادخلوا فى السلم کافه»(٥) به این معنی که همهی مردم باید از درِ آشتی و مدارا داخل شوند.
ثمرههای مدارا با توجه به آموزههای اسلامی در زندگی جمعی به قرار زیر است:
* تقویت عقل: بعد از ایمان به خدا، عقل، از طریق مدارا کردن با مردم کامل میشود.
* مایهی محبوبیت: در تعالم اسلامی آمده است که اگر میخواهید محبوب باشید، با مردم نرم برخورد کنید.
* نفوذ در دل دیگران: در برخورد با مردم، داشتن قلبی گشاده و اخلاق خوب، موجب نفوذ در دلها و اعتماد قلبی میشود؛ به عبارت دیگر، ماندگاری و دوام هر رابطهی اجتماعی، به بردباری و مدارا بستگی دارد.
* برکت یافتن: مدارا موجب افزایش برکت و رزق است. روایت است کسی که مدارا ندارد، در معاشرت با او خیری نیست.
٣. بردباری و مدارای اسلامی در حوزهی اخلاق، مذهب، فرهنگ و... در زندگی ائمهی معصومینعلیهمالسلام و پیامبر چگونه بوده است؟
در قرآن نیز آمده است که پیامبر را دارای «خُلق عظیم» و منشأ همهی اخلاقهای نیک (اُسوهی حسنه) قرار دادیم؛ زیرا اساس مدارا بر اخلاق نیک است و باید با مردم با مدارا رفتار کرد. در سیره و زندگی پیامبر و ائمهی معصومینعلیهمالسلام، همواره مدارا با مردم دیده میشد و ناشکیبایی و عدم بردباری در سیرهی هیچ یک از معصومینعلیهمالسلام دیده نشده است.
داستانهای واقعی از بخششهای پیامبر، مثلاً بخشش مردم مکه و ابوسفیان که سالها با او جنگیده بودند و بخشیدن هند و وحشی که قاتلان عمویش حمزه بودند یا از زندگی امام علی در روزهای پس از ارتحال پیامبر و از تحمّل مخالفانش که با او بیعت نکرده بودند و آزاد گذاشتن آنها و دادن سهم آنها و سهم خوارج از بیتالمال و... بسیار فراواناند و همگان شنیدهایم و خواندهایم.
از سوی دیگر، خداوند در قرآن خطاب به پیامبر اکرم میفرمایند: اگر کمی خشونت داشتی، مردم از اطراف تو پراکنده میشدند.(٦) پس با استناد به آیات قرآن درمییابیم در اسلام به انسانها دستور داده شده که بعد از ایمان به خدا، مدارای با مردم در بالاترین مقام عقل قرار دارد.
با نگاهی کلی به زندگی پیغمبر، حتی یک مورد هم تندخویی نداشتند و رفتارشان بر پایهی مدارا با مردم اعم از مسلمان و غیرمسلمان بوده است. این واژهی غیرمسلمان، دارای بار معنایی بالایی است؛ مصداق آن، آن فرد یهودی است که خاکروبه بر سر پیامبر میریخت و یک روز وقتی پیامبر او را ندیدند، احوال او را از همسایگانش جویا شدند و وقتی فهمیدند که آن شخص در بستر بیماری است، به عیادت ایشان رفتند. آن فرد یهودی با این رفتار صبورانه و مداراجویانهی پیامبر شرمگین شد.
امام صادق فرمودند که انسان، این ظرفیت را دارد که با مردم مدارا کند و این خصیصه مختص به زمان ناخوشیاش نیست و باید در زمان خوشی هم رفتارهای صبورانه و بردبارانه از وی سر زند.
داشتن بردباری و اخلاق نرم گاهی به معنای اغماض از بعضی ظلمها و از بدیهاست. این اغماض در معنای فقهی- حدیثی، به همان معنای تغافل است؛ یعنی «عفو آگاهانه» و «گذشت». امام صادق میفرماید: «بیش از نیمی از زندگی بر پایهی مدارا است.» که این سخن به همان معنای ضربالمثل «شتر دیدی ندیدی» در فرهنگ عامیانه است.
٤. فعالیتهای داخلی از سوی رسانههای جمعی در چه حوزههایی و تا چه میزان در افزایش بردباری و مدارا در جامعه قدم برداشتهاند؟
سریالها و فیلمها به دلیل آن که سمعی و بصری هستند، تأثیر فراوانی بر زندگی افراد جامعه دارند. در اغلب سریالهای خانوادگی که از سیمای جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر پخش میشود، شاهدیم که در صورت ایجاد بحران یا مشکل در زندگی، فرد به سرعت به قرصهای آرامشبخش پناه میبرد و یا اگر شخصیت اصلی داستان، مرد باشد، در مواجهه با این قبیل مسایل، سیگار میکشد و یا زندگی دومی برای خودش دستوپا میکند و یا... این رفتارها و عکسالعملها با آموزههای دینی ما تناقض دارد و ضرورت دارد اصلاح شود؛ به عبارت دیگر، در مقابل این روندها و اشاعههای نادرست، باید به برنامهسازی و رواج بردباری با اصول اسلامی و عقلی (رفتار عُقلا در جوامع مختلف بشری و یافتههای قطعی علمی) توجه شود؛ به طوری که فرد در بحرانهای زندگیاش به: مطالعه، گفتوگو، همدلی، مشورت، آرامش مذهبی، ورزش، هنر، ادبیات و عبادت و بالاخص نماز پناه ببرد. این مسایل در سریالها و فیلمها وجود دارد؛ اما حضور چشمگیری ندارد و نیازمند تقویت است.
امام علی میفرمایند: وقتی مردم در زندگی بیتاب میشوند، باید خود را به تحلم بزنند؛ یعنی خود را وادار به بردباری و مدارا کنند. تحلم به معنی صبوری در زندگی است. خیلی وقتها ما انسانها به مسایل عادت کردیم و در برخی موارد صبر و بردباری نشان نمیدهیم؛ اما باید یادآور شد که صبر در زندگی همانند سر در بدن است؛ همانطور که انسان بدون سر قادر به ادامهی حیات نیست، بدون صبر هم زندگی در جامعه میسر نمیشود؛ بنابراین صبر و بردباری از ملزومات اصلی زندگی در جامعهی اسلامی به حساب میآید و اصلاً از ویژگیهای اصلی جامعهی اسلامی است. جامعهای که بردبار نیست، چگونه میتواند مدّعی باشد که اسلامی است؟
٥. چگونه میتوان سخنان مقام معظم رهبری را در خصوص ترویج فرهنگ مدارا و بردباری، در جامعه اجرایی کرد؟
امروزه، با تغییر سبک زندگی و رواج تجمل، تغییرات زیادی در میزان مدارا و بردباری عمومی مردم ایجاد شده است. این تغییر در سالهای اولیهی انقلاب و زمان کنونی به خوبی قابل رؤیت است. در اینجا میتوان به سخن آقای قرائتی اشاره کرد که میگویند آنقدر سبک زندگی عوض شده که خیلیها دیگر میوه نمیخورند و در عوض، آبمیوه میخرند و استفاده میکنند.
وقتی یک نگاه به گذشته داشته باشیم، درمییابیم که زندگی والدین ما با ما تفاوت بسیار دارد. این تفاوتها از شیوهی غذا خوردن تا موارد دیگر قابل مشاهده است. آنان در زندگی خود صبورانه رفتار میکردند و ثمرههای صبر و مدارایی که داشتند، در زندگیشان نمایان میشد. با سرمشق قرار دادن سخنان رهبری باید تغییراتی در سبک زندگی ایجاد شود و البته نتیجه و برآیند این تغییر و تحولات، رواج مدارا و بردباری خواهد بود.
تغییر فرهنگ، عمدتاً از طریق سیاستگذاری در سطوح نخبگان و نهادهای تأثیرگذار (رسانهها، استادان، معلمان، مبلغان، کتابهای درسی و...) امکانپذیر است.
٦. در پایان اگر نکتهای یا سخنی در این باره دارید، بفرمایید!
در روایات ما آمده است که در سختیها، به پایینتر از خودت و به زندگیهای دشوارتر از خودت نگاه کن. همینجا و بهعنوان نمونه لازم میدانم که به الگوهای زندهی صبر و بردباری در جامعهی امروز ایران اشاره کنم. جانبازان هشت سال جنگ تحمیلی و همسرانشان نمادهای بارز و مسلّم صبر و بردباری در جامعهی کنونی ما هستند. آنان و خانوادههایشان با صبوری و بردباری، مشکلات را تحمل میکنند و به همین دلیل این افراد اسطورهی صبر هستند و برای آموزش صبر باید زندگی این افراد را به آنان و به خصوص جوانان نشان داد. کم نیستند جانبازان موفق در تحصیل، کسب، تجارت، تبلیغ، ورزش و...! پس با آن همه مشکلات هم میشود با خوشی، آرامش و مهربانی زندگی کرد و فرزند خوب هم تربیت کرد و حتی خدمات اجتماعی هم داشت و حتی افتخار هم آفرید.
پینوشتها:
١. الكافی:،ج٢، ص١٢٠/ ح١٦؛ منتخب ميزانالحكمة، ص٢٤٠.
٢. طه، آیهی ٤٤.
٣. اعراف، آیهی ١٩٩.
٤. فرقان، آیهی ٦٣.
٥. بقره، آیهی ٢٠٨.
٦. آلعمران، آیهی ١٥٩.